Yüklemi Bildirme Kipi Nedir? Konuşurken Düşündüren Bir Dil Bilgisi Yolculuğu
Giriş: Dil Bilgisi, Çay Ve Esprilerle Başlasak?
Herkesin dil bilgisi derslerine girmesiyle bir şekilde başlayan bir yolculuk vardır. Hatırlıyorum, bir gün arkadaşlarla soğuk bir İzmir akşamında kafede otururken, eski okul günlerine döndük. “Yüklemi bildirme kipi nedir?” diye sordu biri. Hani, böyle bazen hiç beklemediğiniz bir şekilde, hep gündelik hayatta kullandığınız bir terim, aniden ciddiyet kazanır ya, işte o anda öyle hissettim.
“Vallahi ben de bilmiyorum ya. Ama bildirme kipi işte, bildirmekle alakalı bir şeydir kesin. Bildirdiler mi? Bildirecekler mi? Tamam, yazalım işte.”
Ama sonra düşündüm. “Yok, bir saniye, bu kadar basit olamaz. Yüklem dedikleri şey, bir cümlenin bel kemiği. Hadi, ben de bunu araştırayım.” İşte o an kafamda canlanan o klasik iç ses: “Hadi, dil bilgisi işini gerçekten halledelim!”
—
Yüklemi Bildirme Kipi Nedir? İlk Bilgiler
Yüklemi bildirme kipi nedir? Şimdi, çok ciddi bir dil bilgisi dersine girmeyeceksek, basitçe anlatayım. Yüklem, bir cümlede en önemli elemanlardan biridir. Ne yapıldığını, ne olacağını veya ne olduğunu gösteren fiildir. Türkçede yüklemler zaman kipiyle birlikte bir de kip kullanır. İşte o kiplerden biri de bildirme kipidir. Bildirme kipi, başkalarına bilgi vermek için kullanılır ve “–iyor”, “–ecek” gibi eklerle karşımıza çıkar.
Bir cümlede bildirme kipi kullanıldığında, konuşan kişi bir durumu bildirir. Hani o klasik, “Ben size söylüyorum, siz dinliyorsunuz” modunda bir şey. Kısacası, bildirme kipinin amacı, bir durumu, eylemi, olayı açıklamak ya da bildirmektir.
Örnek: “Yüklemi bildirme kipi, çok önemli bir dil bilgisi konusu.”
Buna bildirme denir. Hem de bildirmemizin amacını bile söylemiş olduk!
—
Bildirme Kipi: Herkesin Bilmeyi İstediği Şeyler
Şimdi bir düşünelim, neden dil bilgisi konularını bu kadar kafaya takıyoruz? Çünkü her cümlede aslında fark etmeden kullanıyoruz. İster kafede bir arkadaşımıza “Ben şu an çok güzel bir kahve içiyorum!” dediğimizde, o cümlede bildirme kipini kullanıyoruz. Hatta bazen, gereksiz yere bile yüklemde kip kullanıyoruz, değil mi?
Bir diyalog düşünelim:
Ahmet: “Abi, sen bugün gece saat üçte ne yapıyordun?”
Ben: “Ya, bir ara çok saçma bir şekilde YouTube’da çamaşır makineleri hakkında videolar izliyordum.” (Evet, bazen ben de böyleyim, kabul.)
Ahmet: “Ne yani, çamaşır makineleri mi? Şu bildirme kipini kullanmak istiyorsun ama değil mi?”
Ben: “Evet, tam olarak! Hani bazen öyle bir şey olur ki, ‘Ben bunu size bildiriyorum’ havası yaratmak gerek.”
—
Bildirme Kipinin Günlük Hayatla İlişkisi
Bence, bildirme kipi dil bilgisi kitaplarında öğrettikleri kadar karmaşık değil. Çoğu zaman, bizler bildirme kipini doğal bir şekilde kullanıyoruz. Ya da diyelim ki, bir sohbet ortamında “Şu an anlatmak istediğim şey, bildiğiniz gibi bu…” dediğinizde, bildirme kipini ne kadar doğal kullanıyoruz, farkında bile olmuyoruz.
Mesela, bir arkadaşımla birlikte akşam çayı içiyorduk. Kafede biraz ciddiyetle konuşmaya başlamışken, dil bilgisi konusuna da girmemek elde olmuyor. İç sesim: “Bunu eğlenceli yapmalıyım, ama aynı zamanda eğlenceli dil bilgisi hakkında bilgi vermeliyim.” Hızla bir cümle geldi:
Ben: “Ya, ‘yüklemi bildirme kipi nedir?’ diye sormak istiyorum. Çünkü seninle bu konuda ciddi bir konuşma yapmayı düşünüyorum.” (Evet, bazen ciddiyet anında bile espri yapabiliyorum.)
Arkadaşım: “Vallahi doğru söylüyorsun, o bildirme kipi de seni çok etkileyen bir şey galiba!”
Ama işin esprili kısmı şuydu: Bildirme kipi, aslında tam olarak tam da bu sohbetin anahtarıydı. İnsanlar çoğu zaman bilmeden bildirme kipini kullanıyorlar. O yüzden günlük dilin içine yerleşmiş, anlaşılması belki zor ama aslında çok yaygın bir kip. Ve her an, her yerden karşımıza çıkabiliyor.
—
Yüklem, Kipler ve Dil Bilgisi Karması
Güzel bir kısım daha var. Bildirme kipiyle, Türkçede çok kullanılan diğer kipler de ilişkili. Hani, şart kipi, istek kipi, görülen geçmiş zaman kipi falan… İşte o kiplerin arasındaki farkları anlayınca, cümlelerin içinde tam olarak nereye yerleştirdiğimizi de çok rahat fark ediyoruz.
Mesela, istek kipi: “Bunu yapalım.” Burada bir istek var, ama bildirme yok. Ya da şart kipi: “Yaparsam, belki anlatırım.” Burada bir durum bildirimi yok, ama bildirilmesi gereken bir şey var. Hani, Türkçede kipler o kadar birbirine karışıyor ki, neredeyse her birini karıştırıyoruz!
İç sesim yine: “Bunu yaparken biraz da ciddiyetle gitmeliyim!” Ama sonra fark ettim ki, işler yavaşça eğlenceli hale gelmeye başladı. “Bildiğimiz gibi, dilin incelikleri insana biraz kafa karıştırıcı gelir ama bu işte o kadar da kötü değil!”
—
Sonuç: Bildirme Kipi ile Son Sözler
Geldik yazımızın sonuna. “Yüklemi bildirme kipi nedir?” sorusunun cevabını alırken, aslında dil bilgisi hakkında çok daha derin bir anlam çıkardık. Yüklem ve kipler günlük dilin temel yapı taşlarıdır, ama bazen bu basit yapıları düşünmek, küçük detayları anlamak çok eğlenceli hale gelebiliyor.
Kısacası, bildirme kipini kullanmak her zaman ciddiyet gerektirmez. Aslında, ne zaman “size bildiriyorum” demek istediğimizde, içsel bir güvenle cümleyi kurduğumuzda, bildirme kipinin gücünü fark ederiz. Hepimiz farkında olmadan çokça kullanıyoruz. O yüzden bir dahaki sefere bir sohbetinizde, “bildiriyorum!” demek istediğinizde, sadece kipin gücünü hatırlayın ve gülümseyin.