Bir otomobil satın almak, bazı insanlar için yalnızca ulaşım ihtiyacını karşılamak anlamına gelirken bazıları için bağımsız yaşama, toplumsal hayata katılma ve günlük engelleri aşma mücadelesinin önemli bir parçasıdır. Bu nedenle engelli bireylere tanınan ÖTV muafiyeti gibi hakları değerlendirirken yalnızca ekonomik koşullara değil, toplumdaki fırsat dağılımına da bakmak gerekir. Özellikle , ekonomik politikalar ile toplumsal hakların kesiştiği önemli bir tartışma alanıdır.
ÖTV muafiyetinde yerlilik şartı, engelli bireylerin vergi avantajından yararlanarak satın alabilecekleri araçların belirli bir yerli katkı oranını karşılamasını ifade eder.
2025 yılında yapılan yasal düzenlemeyle engelli araç alımında ÖTV istisnasından yararlanılabilmesi için araçta en az yüzde 40 yerli katkı oranı bulunması şartı getirilmiştir. Düzenleme, 7555 sayılı Kanun kapsamında 24 Temmuz 2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Bu şartın temel amacı, yerli otomotiv sanayisini desteklemek, Türkiye’deki üretim kapasitesini geliştirmek ve otomotiv sektöründe ekonomik katma değer oluşturmaktır.
Yerlilik oranı, aracın yalnızca Türkiye’de üretilmiş veya montajlanmış olmasına göre belirlenmez. Üretimde kullanılan yerli parçalar, malzemeler ve üretim süreçlerinin ekonomik katkısı dikkate alınır.
Bu nedenle Türkiye’de montajlanan her otomobil otomatik olarak ÖTV muafiyetine uygun değildir. Aynı şekilde bir markanın yabancı sermayeli olması da tek başına aracın yerli katkı şartını karşılamasına engel değildir.
Önemli olan, aracın mevzuatta belirlenen hesaplama yöntemine göre en az yüzde 40 yerli katkı oranına ulaşmasıdır.
ÖTV muafiyeti, engelli bireylerin ekonomik yükünü azaltmayı ve hareket özgürlüğünü desteklemeyi amaçlayan sosyal politika araçlarından biridir. Ancak yerlilik şartının getirilmesi, bu hakkın kullanım alanını da belirlemektedir.
Burada kavramı önem kazanır. Çünkü sosyal hakların yalnızca yasal olarak tanınması yeterli değildir; bireylerin bu haklardan fiilen yararlanabilmesi de gerekir.
Örneğin araç satın almak isteyen iki engelli birey düşünelim. Birincisi yerli katkı şartını karşılayan bir otomobili bütçesine uygun şekilde bulabilirken diğeri ihtiyaçlarına uygun aracı bu koşullarda bulamayabilir.
Bu durumda aynı yasal hakka sahip olan iki kişinin ekonomik ve sosyal imkânları farklılaşabilir. Dolayısıyla
yalnızca gelir düzeyinden değil, sunulan seçeneklerin sınırlılığından da kaynaklanabilir.
Türkiye’de otomobil, yalnızca ulaşım aracı olarak görülmez. Aile ziyaretleri, çalışma hayatı, eğitim ve sosyal etkinliklere katılım açısından da önemli bir yere sahiptir.
Özellikle toplu taşıma altyapısının yeterince erişilebilir olmadığı bölgelerde otomobil, engelli bireyler için daha büyük bir anlam taşır.
Yerlilik şartı bu açıdan değerlendirildiğinde iki farklı toplumsal sonuç ortaya çıkar:
– Yerli otomotiv sektörünün gelişmesi uzun vadede ekonomik ve teknolojik fırsatlar oluşturabilir.
– ÖTV muafiyetine uygun araç seçeneklerinin sınırlı olması bazı bireylerin ihtiyaçlarına uygun otomobile erişimini zorlaştırabilir.
Bu nedenle ekonomik kalkınma hedefleri ile sosyal erişilebilirlik politikalarının birlikte düşünülmesi gerekir.
ÖTV muafiyetli araç düzenlemesinin etkileri, aile içindeki sorumluluk dağılımından bağımsız değildir.
Engelli bireyin ulaşım ihtiyacını karşılamak için aile üyelerinden biri aracı kullanabilir. Ancak bakım sorumluluğunun çoğu zaman kadınların üzerinde yoğunlaşması, ulaşım politikalarının toplumsal cinsiyet boyutunu da gündeme getirir.
Örneğin çalışan bir kadın, engelli yakınının hastane randevularına ulaşmasını sağlamak için otomobili kullanabilir. Araç seçeneğinin sınırlı olması, hem engelli bireyin hem de bakım sorumluluğunu üstlenen kişinin günlük yaşamını etkileyebilir.
Bu durum, sosyal politikaların yalnızca bireysel haklar üzerinden değil, aile ilişkileri ve toplumsal roller üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.
Devletin yerli üretimi desteklemesi, ekonomik bağımsızlık ve sanayileşme hedefleri açısından anlaşılabilir bir politikadır.
Yerli katkı şartı sayesinde otomotiv üreticileri daha fazla yerli tedarikçiye yönelmeye teşvik edilebilir. Bu durum istihdam, teknoloji transferi ve üretim kapasitesi açısından olumlu sonuçlar doğurabilir.
Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkar: Sanayi politikalarının maliyetini kim üstlenmektedir?
ÖTV muafiyeti, engelli bireylerin ekonomik dezavantajlarını azaltmak için oluşturulmuş bir haktır. Bu hakkın kullanılmasında getirilen üretim koşullarının bireylerin ihtiyaçlarını ikinci plana atmaması gerekir.
Bir engelli bireyin günlük yaşamında yüksek bagaj hacmine, kolay iniş-biniş imkânına ve özel donanımlara ihtiyaç duyduğunu düşünelim.
Yüzde 40 yerli katkı şartını karşılayan araçlar arasında bu özelliklere sahip uygun fiyatlı bir model bulunamayabilir.
Bu durumda kişi, ihtiyaçlarına uygun otomobil ile ÖTV muafiyetinden yararlanabileceği otomobil arasında seçim yapmak zorunda kalabilir.
Sosyolojik açıdan bu örnek, ekonomik düzenlemelerin bireysel yaşam pratikleriyle ne kadar yakından ilişkili olduğunu gösterir.
Engellilik sosyolojisi, bireylerin yaşadığı güçlüklerin yalnızca fiziksel koşullardan kaynaklanmadığını, toplumsal çevrenin ve kurumların da belirleyici olduğunu savunur.
Michael Oliver’ın geliştirdiği sosyal engellilik modeli, engelliliğin toplumsal engellerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyan önemli yaklaşımlardan biridir.
Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi de engelli bireylerin bağımsız yaşamını, toplumsal katılımını ve erişilebilirliğini temel haklar arasında değerlendirir.
Bu çerçevede ÖTV muafiyetindeki yerlilik şartı yalnızca otomotiv sektörüne yönelik bir düzenleme olarak görülmemelidir. Ulaşım hakkı, ekonomik erişim ve sosyal katılım açısından da incelenmelidir.
ÖTV muafiyeti için getirilen yüzde 40 yerlilik şartı, Türkiye’nin yerli üretimi destekleme hedefinin bir parçasıdır. Ancak bu politikanın başarısı yalnızca otomotiv sektörüne sağladığı ekonomik katkıyla ölçülmemelidir.
Engelli bireylerin ihtiyaçlarına uygun, erişilebilir ve ekonomik açıdan ulaşılabilir araç seçeneklerinin bulunması da aynı derecede önemlidir.
, ekonomik kalkınma ile sosyal hakların birbirine rakip olmadığı, aksine birbirini tamamladığı bir düzen kurulmasını gerektirir.
Yararlanılabilecek kaynaklar:
– 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu.
– 7555 sayılı Kanun, Resmî Gazete, 24 Temmuz 2025.
– Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi.
– Dünya Sağlık Örgütü, World Report on Disability (2011).
– Michael Oliver, The Politics of Disablement (1990).
Yerli katkı şartının engelli bireylerin araç seçeneklerini sınırlayabileceğini düşünüyor musunuz? Sizce yerli otomotiv sanayisini desteklemek ile engelli vatandaşların ulaşım özgürlüğünü korumak arasında nasıl bir denge kurulmalı?
Kendi çevrenizde bu düzenlemeden etkilenmiş kişilerle karşılaştınız mı? Sizce mevcut uygulama toplumsal eşitliği güçlendiriyor mu, yoksa yeni eşitsizlikler oluşturma ihtimali taşıyor mu?
Bu yazı ile ÖTV muafiyeti için yerlilik şartı nedir başlığında temel bir yol haritası oluşturmuş olduk.